logo

TEHCİR VE UNUTULAN AYDINLAR-1


Yrd. Doç. Dr. Kadir Özdamarlar
yazarozdamarlar@cagdasdeveli.com.tr

Tuğba Öcek 20.04.2014 tarihli Zaman gazetesinde bir yazı yazmıştı. Siyasî çalışmaların yoğun olduğu bir dönemde; Ermeni vatandaşlarımız içerisinde aydın şahsiyetler üzerinde bir denemede bulunmuştu: Osmanlı’nın Unutulan Aydınları. Bir zaman ben de Ermeni Aşuğlar üzerinde durmuş ve kısa da olsa ” bizim İnsanlar” olarak bir değerlendirmede bulunmuştum. Hemen belirteyim ki bu çalışmalarım sırasında, müstakil önemli kaynaklardan biri de Kevork Pamukçiyan ‘ın “Biyoğrafileriyle Ermeniler, İstanbul 2003” adlı çalışması olmuştur.
Şüphesiz konunun en acı yanı “Tehcir” dir. Kimine göre yıkım, kimine göre katliam,kimine göre kıyım, yıkım ve savaş…Türkler ve Ermeniler için yüz yıla yakın üzerlerinden atamadığı bir yara ,olay…
Resmi adıyla “Sevk ve İskan Kanunu 27.Mayıs.1915’te çıkarılır. 1. Haziran 1915’te yürürlüğe girer ve Osmanlı’nın Ermeni vatandaşları için uygulamaya konur ve binlerce Ermeni Osmanlı devletinin değişik yerlerine sürülür.24.Nisan.1915 sabahı özellikle İstanbul’daki Ermeni aydınları,doktor,yazarlar,sanatçılar, avukatlar,mebuslar,öğretmenler teker teker evlerinden alınıp götürülüyor.Bir kaç gün içinde bu tutuklamalar tüm yurda yayılıyor.24.Nisan 1915 İstanbul, Çankırı, Ayaş, Ankara kitabının yazarı Nesim, Ovadya İzrail’e göre ilk başta 197 aydın tutuklanıyor.Daha sonra sayı 250’ye ulaşıyor.Ağır suçlu olarak görülen görülen 92 kişi Ayaş’ta hapishaneye,geri kalan 158 kişi isehafif suçlu olarak görüldükleri için Çankırı’ya götürülüyor.Burada kiraladıkları evlerde bazıları kalıyor.
Bunlar arasında doktor, diş hekimi, eczacı, hukukçu-avukat, mimar ve mühendis,,bilim adamı, tiyatro sanatçısı, eğitimciler gibi farklı mesalek guruplarından Ermenilerdir.Yazar İzrail “avukat, doktor, din adamı gibi meslek mensupları, gazetecilik ve yazarlık yapıyordu. Aralarında matbaacı, dizgici, ciltçi, kitapçı ve yayıncı da vardı.” Diyen İzrail önemli bir bilgi veriyor ki bu kişiler şüphesiz Ermeni aydınlarıdır, elitleridir. İzrail bir bilgi daha veriyor:Drt ay sonunda tutuklana Ermeni aydınlarından 174’ü öldürülüyor,76 kişi ise merkezi hükümetin emri ile serbest bırakılıyor. Şüphesiz insanların nasıl bir kaderi varsa milletlerin de bir kaderi oluyor ve yaşanıyor.Şüphesiz zor günler.
Konu üzerinde dururken, Osmanlı ülkesindeki Ermenilerdeki insan kaynakları üzerinde bir hayli bilgi sahibi olmuştum !Geliniz biraz onlardan bazılarını hatırlayalım:
A.Ermeni aydınlarından bazıları
Arisdekes Kasparyany:Adanalı bir hukukçu.İstanbul’da avukatlık yapmıştır.Hukuk alanında şu kitapları yazmıştır.
1.1894.Mecma-i Lahika-i Kavanin ,650 sayfa,
2.1895.Cüzdan-ı Kavanin-i Osmaniye,1200 sayfa,
3.1897. Hukuk Müşaviri,408 sayfa.
4.1898.İlamat Torbası yahut Tefsir-i Usul-i Muhakemat,
Ermeni toplumu içindeki milliyetçi akımlara karşı olduğu bilinir.54 yaşında Ankara’da idam edilen 174 kişi arasındadır!
Diran kelekyan: Kayseri (1862-1915 İstanbul)Gazeteci,yazar.Ciddi bir gazetecidir.Genç yaşında Marsilya’ya (1880) Ticaret Mektebi’ne gönderildi.Ermeni harfli Türkçe çıkan Manzume-i Efkar gazetesine yazılar gönderdi.Yazı İşleri Müdürü oldu.İstanbul’a geldi Türkçe fakat Ermeni harfli, haftalık Cihan dergisini çıkardı.Bir çok gazetede değişik imzalarla yazılar yazdı.Tercümeler yaptı.
Diran Kelkyan Türk milliyetçiliğini desteklemiş bir yazarımızdır.Sultan Ahmet Meydanı Mitingi konuşmalarındandır.Bir yazarımız ”Şayet olaylar tabii seyrinde gelişseydi,Diran bir milliyetçi aydın olarak anılacaktı.” Diye yazacaktır.Maalesek,kurunun yanında yananlardan ve Kur’an’ı Kerim
Basılmış eserleri vardır:1.Hayat (Küçük Hikayeler,tercüme 1913),2.Tarih-i Siyasî Umumî,1913. 3.Kamûs-ı Faransevî,(Türkçe-Fransızca resimli sözlük.)
Gornidas Vartabed:Kütaya’lı müzisyendir.Uluslararası Müzik Topluluğu’nun tek Avrupalı olmayan sanatçısıdır.Mükemmel bir derlemecidir.Türk,Kürt Ermeni halk danslarını ve türkülerini derler,notaya alır. Halide Edip bu sanatçının kurtulması için büyük bir mücadele etmiştir.İstanbul’a döndüğünde arkadaşlarının öldürüldüğünü gördüğü zaman bunalıma girer ve kurtulamaz.Aklını yitirir.
Levon Larentes:İstanbul 1875.Robert Kolej mezunu.Gazeteci,yazar ve tercüman.1911 yılında Hz.Muhammed’in Biyografisi ve Kur’anı Kerim’i Ermeniceye tercüme eder.Mesnevi’yi tercüme ederken, 33 yaşında tutuklanır ve Ankara’da öldürülür.
Zabel Yeseyan:1878 ‘de İstanbul’da doğar.Sorbon’da edebiyat ve felsefe okudu.Böylece üniversiteye giden ilk Ermeni kadın oldu.Barıştan yana olan Zabel barıştan yana olmasına rağmen 24 Nisan listesine adı giren tek kadındır.Bulgaristan’a kaçmıştır.Burda da Stalin’in zulmüyle Sibirya’ya sürülür ve ne zaman öldüğü belli değildir.
Eserleri:
1.Silahtar’ın Bahçeleri (Silahdari Bardezneri)
2.Averagnerun Meç eserinde tanıklık ettiği Adana olaylarını anlatır.
3.Bekleme Odası (Isbasman Sırahi)Türkçe’ye çevrilmedi.
4.Sahte Dahiler (Geğdz Hancamer).Bu eseri yarım kalmıştır.
Devam edecek.

Çağdaş Develi Gazetesi 13.06.2019

Share
753 Kez Görüntülendi.
#

SENDE YORUM YAZ

5+5 = ?

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI

  • 15 Temmuz’u; Unutmadık ve Unutmayacağız

    17 Temmuz 2019 Köşe Yazarları

    Gün 15 Temmuz. 0 gün ezanlarla doğanlar, selalarla veda ettiler. Bir olmak, beraber olmak en büyük silahımızdı. Milletin iradesine kimse darbe vuramazdı. Ellerinde bayraklarla tanklara, toplara ve uçaklara karşı koyan bir milletin destanıdır 15 Temmuz. Milletimiz; demokrasiyi, Vatan ve bayrak aşkını 15 Temmuz'da bütün Dünya’ya gösterdi. O gece milli iradeyi hiçe sayanlar bir tek şeyi hesaba katmadı; Egemenlik kayıtsız şartsız milletin olduğuna. Bayrağımızı indirtmedik, ezanımızı dindirtmedik. 15 Temmuz'da evinde rahat oturmaktansa, ülkesi...
  • Bisiklet ve Kalp Krizi

    17 Temmuz 2019 Köşe Yazarları

    Yeni çalışma, bisiklet sürmenin kalp krizi geçirme riskini büyük ölçüde azalttığını söylüyor Orta yaşlarda işe bisikletle gidip gelmek kalp krizi geçirme riskini önemli ölçüde azaltıyor. Araştırmacılar, haftada 30 dakika kadar bile bisiklet kullanmanın önümüzdeki 20 yıl boyunca koroner kalp hastalığı gelişme şansını belirgin bir şekilde etkilediğini belirtti. Danimarkalı araştırmacıların projesinde 20 yıl boyunca işe alındığında 45 ila 60 yaşları arasında olan 45.000 kişi takibe alındı . Haftada 90 dakika bisiklet kullanımı sonucunda kalp s...
  • DÜNYA KIBLE GÜNÜ

    17 Temmuz 2019 Köşe Yazarları

    Kıble, Türkçe “Yön” demek olup aslında insanın herhangi bir tarafa dönmesine veya bir yöne yönelen kimsenin üzerinde bulunduğu hale verilen isimdir. Diğer ifadeyle Kıble, Müslümanların, Hıristiyanların, Yahudilerin ve diğer inançlardaki kişilerin ibadet esnasında döndükleri yöndür. Müslümanların kıblesi, Mekke'de “Kâbe” denilen kutsal bina olup, Allah'ın emriyle Hz. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail tarafından yapılmıştır. Kıble, Müslümanların namazda yönelmeleri gereken istikameti yani Kâbe'yi ifade eder. Namaz kılarken Kâbe'ye yönelmek farz olduğun...
  • DÜNDEN BUGÜNE DEVELİ’DE BASIN TARİHİ

    17 Temmuz 2019 Köşe Yazarları

    Mahalli basının Anadolu'da başlaması ve gelişmesinin zor olduğunu söylemek herhalde kehanet değildir. Gazete ve dergilerin, ne zaman başlayıp, hangi sayıda sona erdiğini kesin söylemek, arşiv yetersizliğinden dolayı çok zordur. Nitekim bu konuda hastalık derecesinde hassasiyetimiz olmasına rağmen, bazen yetersiz kalabiliyoruz! Develi uzun yıllar Ermeni, Karamanî Türkler (Hristiyan Türkler) ve Müslüman Türkler beraber huzur içerisinde yaşamışlardır. Eğitim ve öğretim konusunda Ermeniler ve Karamaniler daha erkencidirler. Matbaacılıkta da ilerde...